فیبرومهای رحمی تودههای غیرسرطانی هستند که در داخل یا روی رحم رشد میکنند. این تودهها از سلولهای عضلانی صاف و بافتهای دیگر تشکیل شدهاند و تا سن ۵۰ سالگی حدود ۸۰ درصد زنان به آنها مبتلا میشوند. فیبرومها میتوانند به صورت تکی یا چندتایی ظاهر شوند و اندازهشان از کوچک به اندازه یک دانه تا بزرگ به اندازه یک هندوانه متغیر است.
علت دقیق ایجاد فیبرومها هنوز مشخص نیست، اما مشخص شده که این تودهها در دوره باروری که سطح هورمونهای استروژن و پروژسترون بالا است، رشد بیشتری دارند. با ورود به دوره یائسگی و کاهش سطح این هورمونها، معمولاً فیبرومها کوچکتر شده و علائم کاهش مییابد، هرچند در برخی موارد ممکن است پس از یائسگی نیز رشد کنند.
انواع فیبرومهای رحمی
فیبرومها بر اساس محل قرارگیری به چند دسته تقسیم میشوند:
- فیبرومهای داخل دیوارهای (Intramural): شایعترین نوع که در دیواره عضلانی رحم رشد میکنند.
- فیبرومهای زیر مخاطی (Submucosal): زیر لایه داخلی رحم قرار دارند.
- فیبرومهای زیر سروزی (Subserosal): روی سطح خارجی رحم رشد میکنند و ممکن است به اندازه بزرگی برسند و به داخل لگن گسترش یابند.
- فیبرومهای پایهدار (Pedunculated): کمتر شایع هستند و به رحم با یک ساقه متصل میشوند، شبیه قارچ به نظر میرسند.
علائم فیبرومهای رحمی
بسیاری از فیبرومها کوچک و بدون علامت هستند، اما در صورت بروز علائم ممکن است شامل موارد زیر باشند:
- درد یا گرفتگی در دوران قاعدگی
- خونریزی شدید یا طولانی در قاعدگی
- خونریزی بین دورههای قاعدگی
- احساس نفخ یا پری در شکم
- تکرر ادرار یا مشکل در ادرار کردن
- درد هنگام رابطه جنسی
- درد کمر یا یبوست
- ترشحات غیرطبیعی واژینال
- بزرگی شکم که ممکن است شبیه بارداری به نظر برسد
- کمخونی ناشی از خونریزی شدید
درد ناشی از فیبرومها میتواند از احساس سنگینی و درد مبهم تا درد شدید و ناگهانی متغیر باشد، به ویژه زمانی که فیبروم بزرگتر شده و خونرسانی آن کاهش مییابد.
عوامل خطر و تأثیر یائسگی
عوامل متعددی احتمال ابتلا به فیبرومها را افزایش میدهند، از جمله چاقی، سن ۳۰ تا ۴۰ سال، سابقه خانوادگی، شروع قاعدگی زودهنگام، یائسگی دیررس، کمبود ویتامین D، رژیم غذایی پرگوشت قرمز و مصرف الکل. همچنین نژاد نیز نقش دارد؛ افراد سیاهپوست دو تا سه برابر بیشتر از سایر نژادها در معرض فیبروم هستند و معمولاً علائم شدیدتری دارند.
در دوران پیشیائسگی (پریمنوپاز) که معمولاً در میانسالی رخ میدهد، نوسانات هورمونی شدید است و این تغییرات میتواند رشد فیبرومها را تحریک کند. در این دوره، احتمال بروز فیبرومهای جدید و تشدید علائم بیشتر است. با نزدیک شدن به یائسگی و کاهش استروژن، فیبرومها معمولاً کوچکتر شده و علائم کاهش مییابد.
فیبرومها پس از یائسگی
یائسگی زمانی است که ۱۲ ماه از آخرین قاعدگی گذشته باشد و معمولاً در سن ۵۱ سالگی رخ میدهد. پس از یائسگی، تخمدانها تولید هورمون استروژن و پروژسترون را متوقف میکنند و اغلب فیبرومها کوچک میشوند و علائم کاهش مییابد. با این حال، در موارد نادر، فیبرومها ممکن است پس از یائسگی نیز رشد کنند، زیرا منابع دیگری مانند غدد فوق کلیوی و سلولهای چربی نیز استروژن تولید میکنند.
درمان فیبرومهای رحمی
اگر فیبرومها علائم قابل توجهی ایجاد نکنند، معمولاً نیازی به درمان نیست و پزشک فقط آنها را تحت نظر میگیرد. در صورت بروز درد یا مشکلات دیگر، گزینههای درمانی شامل موارد زیر است:
جراحی
- هیستروسکوپی: با استفاده از لولهای باریک و انعطافپذیر از طریق واژن، فیبرومها برداشته میشوند.
- لاپاراسکوپی: با ایجاد چند برش کوچک در شکم و استفاده از ابزارهای جراحی، فیبرومها خارج میشوند.
- لاپاراتومی: برش بزرگتری در شکم ایجاد میشود و فیبرومها برداشته میشوند.
- هیسترکتومی: برداشتن کامل رحم که تنها راه درمان قطعی فیبرومها است و برای کسانی که قصد بارداری ندارند مناسب است.
- آمبولیزاسیون فیبروم: با تزریق ذراتی که جریان خون به فیبرومها را قطع میکنند، باعث کوچک شدن آنها میشود.
- آبلاسیون رادیوفرکانسی: استفاده از انرژی مایکروویو برای از بین بردن فیبرومهای کوچک.
داروها
- مسکنهای بدون نسخه مانند استامینوفن و ایبوپروفن برای کاهش درد
- قرصها و روشهای هورمونی جلوگیری از بارداری برای کاهش خونریزی و درد
- هورموندرمانی با آگونیستهای GnRH برای کاهش تولید استروژن و کوچک کردن فیبرومها
- آنتاگونیستهای GnRH برای کاهش خونریزی شدید (مخصوص افراد پیش از یائسگی)
- داروهای ضدهورمونی مانند میفپریستون و لتروزول برای کند کردن رشد فیبرومها
- ترانکسامیک اسید برای کاهش خونریزی شدید در روزهای خونریزی
- مکملهای آهن برای جبران کمخونی ناشی از خونریزی
پیشگیری و مراقبتهای خودمراقبتی
شواهد علمی کمی درباره اثربخشی روشهای جایگزین مانند رژیمهای خاص یا داروهای گیاهی وجود دارد. برخی مطالعات کوچک نشان دادهاند که طب سوزنی ممکن است در کاهش علائم کمککننده باشد. همچنین کمبود ویتامین D با افزایش خطر فیبروم مرتبط است، اما دوز مشخصی برای پیشگیری توصیه نشده است.
سبک زندگی سالم میتواند به کاهش خطر کمک کند، از جمله:
- رژیم غذایی غنی از سبزیجات، میوهها، غلات کامل و لبنیات کمچرب
- کاهش مصرف گوشت قرمز و الکل
- فعالیت بدنی منظم مانند پیادهروی
- کاهش استرس با روشهایی مانند مدیتیشن و یوگا
- خواب کافی و معاینات منظم لگنی
نتیجهگیری
فیبرومهای رحمی تودههای غیرسرطانی هستند که میتوانند باعث درد و خونریزی شدید قاعدگی شوند. این فیبرومها اغلب در دوره پیشیائسگی تشخیص داده میشوند و ممکن است علائم یائسگی را تشدید کنند. با ورود به یائسگی، معمولاً علائم کاهش مییابد اما در برخی موارد ممکن است فیبرومها همچنان رشد کنند. درمانهای متنوعی برای کنترل علائم و کاهش اندازه فیبرومها وجود دارد که بسته به شرایط فردی انتخاب میشوند.