تخمدانها بخشی از دستگاه تناسلی و سیستم غدد درونریز زنان هستند که نقش مهمی در تولید هورمونها و تخمکها ایفا میکنند. این اندامها در دو طرف رحم قرار دارند و معمولاً به اندازه یک تخممرغ کوچک هستند، اما پس از یائسگی اندازه آنها کاهش مییابد.
وظایف تخمدانها
تخمدانها دو وظیفه اصلی دارند: تولید و ترشح هورمونهای جنسی زنانه و تولید، ذخیره و آزادسازی تخمکها. هورمونهای اصلی تولید شده توسط تخمدانها استروژن و پروژسترون هستند.
استروژن علاوه بر نقشهای جنسی، در تنظیم جریان خون، قند خون، حفظ توده استخوانی، عملکرد مغز، تولید کلاژن و کنترل کلسترول نیز مؤثر است. این هورمون همچنین در تغییرات بدن در دوران بلوغ، آزادسازی تخمک در تخمکگذاری، افزایش باروری، تنظیم چرخه قاعدگی و تحریک یائسگی نقش دارد.
پروژسترون در نیمه دوم چرخه قاعدگی افزایش مییابد تا رحم را برای بارداری احتمالی آماده کند. این هورمون باعث ضخیم شدن پوشش رحم و جلوگیری از انقباضات عضلانی رحم میشود. در صورت بارداری، سطح پروژسترون بالا باقی میماند تا از تولید تخمکهای جدید جلوگیری کرده و آمادهسازی سینهها برای شیردهی را تسهیل کند.
چرخه قاعدگی و تخمکگذاری
تخمکها از بدو تولد در تخمدانها ذخیره شدهاند و در کیسههای کوچکی به نام فولیکولهای تخمدانی نگهداری میشوند. هر تخمدان هزاران فولیکول دارد. تخمدانها طبق چرخه قاعدگی سه مرحله دارند: مرحله فولیکولی، مرحله تخمکگذاری و مرحله لوتئال.
در مرحله فولیکولی، هورمون محرک فولیکول (FSH) از غده هیپوفیز ترشح میشود و چندین فولیکول شروع به رشد میکنند، اما معمولاً فقط یکی به بلوغ میرسد و استروژن تولید میکند. در مرحله تخمکگذاری، هیپوفیز هورمونهای لوتئینهکننده و محرک فولیکول را به طور ناگهانی آزاد میکند که باعث آزاد شدن تخمک میشود. این تخمک توسط لولههای فالوپ گرفته میشود. در مرحله لوتئال، فولیکول پاره شده تبدیل به جسم زرد میشود که پروژسترون تولید میکند تا رحم برای بارداری آماده شود.
بیماریها و مشکلات تخمدان
تخمدانها ممکن است به بیماریها و مشکلات متعددی دچار شوند که باعث درد، تهوع و مشکلات باروری میشوند. برخی از این مشکلات عبارتند از:
- سرطان تخمدان
- اندومتریوز: رشد بافت رحم در خارج از رحم که میتواند روی تخمدانها یا لولههای فالوپ اثر بگذارد و باعث التهاب، کیست و بافت اسکار شود.
- کیستهای تخمدان: کیسههای پر از مایع که معمولاً بیضررند اما گاهی میتوانند سرطانی شوند یا در صورت پاره شدن درد و خونریزی شدید ایجاد کنند.
- تومورهای تخمدان: شامل تومورهای سطحی، استرومال (هورمونی) و سلولهای جنینی که بیشتر خوشخیم هستند اما برخی ممکن است سرطانی باشند.
- عفونتهای التهابی لگن (PID): عفونت دستگاه تناسلی که معمولاً ناشی از باکتریهای مقاربتی است.
- سندرم تخمدان پلیکیستیک (PCOS): شرایطی که در آن کیستهایی در لبه تخمدان رشد میکنند و تخمکها به طور منظم آزاد نمیشوند، ناشی از اختلالات هورمونی.
- نارسایی اولیه تخمدان: توقف عملکرد تخمدانها قبل از 40 سالگی که میتواند به دلایل ژنتیکی، متابولیکی، خودایمنی، تابش یا سموم محیطی باشد.
درد تخمدان ممکن است با تخمکگذاری همراه باشد، اما درد شدید شکمی میتواند نشانه مشکلات جدیتر باشد و باید توسط پزشک بررسی شود.