تیروئیدیت هاشیموتو که به نام بیماری هاشیموتو نیز شناخته می‌شود، یک بیماری خودایمنی است که در آن سیستم ایمنی بدن به سلول‌های سالم خود حمله می‌کند. در این بیماری، سیستم ایمنی به غده تیروئید که در جلوی گردن قرار دارد و مسئول تولید هورمون‌های کنترل‌کننده متابولیسم بدن است، آسیب می‌رساند.
هورمون‌های تیروئید نقش مهمی در تنظیم سرعت مصرف انرژی، ضربان قلب و سوخت‌وساز کالری‌ها دارند. وقتی تیروئید به اندازه کافی هورمون تولید نکند، فرد دچار کم‌کاری تیروئید می‌شود. این بیماری به نام دکتر هاکارو هاشیموتو، پزشک ژاپنی که اولین بار آن را در سال ۱۹۱۲ توصیف کرد، نامگذاری شده است.
علل تیروئیدیت هاشیموتو
علت دقیق این بیماری هنوز مشخص نیست، اما عوامل متعددی در بروز آن نقش دارند:
- ژنتیک: سابقه خانوادگی بیماری‌های تیروئید یا بیماری‌های خودایمنی دیگر، احتمال ابتلا را افزایش می‌دهد.
- عوامل عفونی: ویروس‌ها یا باکتری‌ها ممکن است سیستم ایمنی را تحریک کنند تا به اشتباه به بدن حمله کند.
- محیط زیست: استرس، قرار گرفتن در معرض اشعه زیاد و عوامل محیطی دیگر ممکن است در بروز بیماری موثر باشند.
عوامل خطر
برخی عوامل احتمال ابتلا به تیروئیدیت هاشیموتو را افزایش می‌دهند:
- جنسیت: زنان حدود هفت برابر بیشتر از مردان به این بیماری مبتلا می‌شوند. همچنین برخی زنان در سال اول پس از زایمان دچار مشکلات تیروئیدی می‌شوند که در ۲۰ درصد موارد ممکن است به هاشیموتو تبدیل شود.
- سن: این بیماری بیشتر در زنان ۳۰ تا ۵۰ سال شایع است.
- بیماری‌های خودایمنی دیگر: ابتلا به بیماری‌هایی مانند آرتریت روماتوئید، لوپوس یا دیابت نوع ۱ ریسک ابتلا را بالا می‌برد.
- مصرف بیش از حد ید: مصرف زیاد ید یا برخی داروها می‌تواند در افراد مستعد باعث بروز بیماری شود.
- قرار گرفتن در معرض اشعه: افرادی که در معرض اشعه‌های هسته‌ای یا درمان‌های رادیوتراپی قرار گرفته‌اند، بیشتر در معرض خطر هستند.
علائم تیروئیدیت هاشیموتو
علائم این بیماری ممکن است در ابتدا خفیف باشد یا سال‌ها طول بکشد تا ظاهر شود. اولین نشانه معمولاً بزرگ شدن غده تیروئید یا گواتر است که باعث تورم جلوی گردن می‌شود و ممکن است بلع را دشوار کند. سایر علائم کم‌کاری تیروئید ناشی از هاشیموتو عبارتند از:
- افزایش وزن
- خستگی مفرط
- رنگ‌پریدگی یا تورم صورت
- درد مفاصل و عضلات
- یبوست
- حساسیت به سرما
- مشکل در بارداری
- ریزش یا نازکی موها
- قاعدگی نامنظم یا شدید
- افسردگی
- کاهش ضربان قلب
- مشکلات حافظه و تمرکز
- بزرگی زبان
از آنجا که علائم ممکن است شبیه بیماری‌های دیگر باشد، تشخیص دقیق توسط پزشک ضروری است.
تشخیص تیروئیدیت هاشیموتو
پزشک ابتدا وجود گواتر را بررسی می‌کند و سپس آزمایش‌های خونی زیر را درخواست می‌دهد:
| آزمایش | هدف |
|---|---|
| هورمون محرک تیروئید (TSH) | بررسی میزان هورمونی که از غده هیپوفیز برای تحریک تیروئید ترشح می‌شود؛ افزایش آن نشان‌دهنده کم‌کاری تیروئید است. |
| تیروکسین (T4) | اندازه‌گیری هورمون اصلی تیروئید؛ کاهش آن تایید کننده کم‌کاری تیروئید است. |
| آزمایش آنتی‌بادی | شناسایی آنتی‌بادی‌های ضد تیروئید که نشانه‌ای قوی از بیماری هاشیموتو هستند. |
درمان تیروئیدیت هاشیموتو
درمان بستگی به میزان آسیب تیروئید و وجود کم‌کاری دارد. اگر کم‌کاری وجود نداشته باشد یا خفیف باشد، پزشک ممکن است فقط نظارت کند. در صورت کم‌کاری، دارویی به نام لووتیروکسین تجویز می‌شود که نسخه سنتزی هورمون T4 است و به تنظیم متابولیسم کمک می‌کند.
دوز دارو بر اساس سن، وزن، شدت بیماری و داروهای دیگر تعیین می‌شود. پس از شروع درمان، آزمایش TSH هر ۶ تا ۸ هفته انجام می‌شود تا دوز مناسب مشخص شود و سپس هر ۶ ماه یا سالانه تکرار می‌شود. این دارو باید مادام‌العمر مصرف شود و ممکن است چند ماه طول بکشد تا علائم بهبود یابند و گواتر کوچک شود.
در مواردی که گواتر بزرگ و مقاوم باشد، ممکن است جراحی برداشتن تیروئید لازم شود. همچنین باید از مصرف همزمان دارو با برخی مواد غذایی و مکمل‌ها مانند آب گریپ‌فروت و آهن خودداری کرد تا جذب دارو بهینه باشد.
مدیریت تشدید بیماری
حتی با مصرف دارو ممکن است بیماری تشدید شود، به ویژه اگر دارو به درستی مصرف نشود یا عوامل استرس‌زا مانند کم‌خوابی، عفونت، استرس‌های روانی یا تغییرات زندگی رخ دهد.
علائم تشدید شامل خستگی، مشکلات خواب، حساسیت به گرما، تحریک‌پذیری و تپش قلب است. برای کنترل تشدید باید دارو مرتب مصرف شود، رژیم ضدالتهابی شامل میوه‌ها، سبزیجات، مغزها، گوشت‌های کم‌چرب و ماهی‌های چرب رعایت شود، میزان ید کنترل شود و استرس کاهش یابد.
مشورت با پزشک درباره مصرف مکمل‌های ویتامین D و سلنیوم نیز توصیه می‌شود، اگرچه شواهد علمی در این زمینه متفاوت است.
عوارض تیروئیدیت هاشیموتو
در صورت درمان نشدن، این بیماری می‌تواند منجر به عوارض زیر شود:
- گواتر بزرگ و قابل مشاهده در گردن
- مشکلات قلبی مانند افزایش کلسترول بد، ضربان نامنظم و بزرگ شدن قلب
- مشکلات روحی مانند افسردگی
- اختلالات جنسی شامل کاهش میل جنسی، مشکلات تخمک‌گذاری، اختلال نعوظ و کاهش تعداد اسپرم
- مشکلات بارداری از جمله سقط جنین، زایمان زودرس و ناهنجاری‌های جنینی
- مایکسدما، یک حالت نادر و شدید که در صورت عدم درمان طولانی‌مدت و مواجهه با سرما یا عفونت رخ می‌دهد و با خواب‌آلودگی شدید و بیهوشی همراه است.