کم‌کاری تیروئید یا هیپوتیروئیدیسم زمانی رخ می‌دهد که غده تیروئید به اندازه کافی هورمون تیروئید تولید نکند. این غده کوچک در جلوی گردن قرار دارد و هورمون‌های آن تقریباً بر تمام اعضای بدن از قلب و مغز گرفته تا عضلات و پوست تأثیر می‌گذارد.
هورمون‌های تیروئید مسئول تنظیم متابولیسم بدن هستند؛ یعنی نحوه استفاده سلول‌ها از انرژی غذا را کنترل می‌کنند. وقتی سطح هورمون تیروئید پایین باشد، متابولیسم بدن کند شده و تولید انرژی کاهش می‌یابد.
هیپوتیروئیدیسم زیر بالینی
در برخی افراد، سطح هورمون تیروکسین (T4) طبیعی است اما هورمون محرک تیروئید (TSH) بالا می‌رود که به آن کم‌کاری تیروئید زیر بالینی گفته می‌شود. این وضعیت به معنای ابتلا به کم‌کاری تیروئید نیست اما خطر ابتلا را افزایش می‌دهد. این حالت بیشتر در زنان، افراد بالای ۶۰ سال و بیماران دیابت نوع ۲ دیده می‌شود و معمولاً نیازی به درمان فوری ندارد اما باید تحت نظر پزشک باشد.
تفاوت کم‌کاری و پرکاری تیروئید
برخلاف کم‌کاری، پرکاری تیروئید زمانی است که غده تیروئید بیش از حد هورمون تولید می‌کند و باعث افزایش سرعت عملکردهای بدن می‌شود. علائم پرکاری شامل کاهش وزن، ضربان قلب سریع یا نامنظم، لرزش دست‌ها، ضعف عضلانی و تحریک‌پذیری است.
علائم کم‌کاری تیروئید
علائم این بیماری ممکن است مبهم و شبیه به بیماری‌های دیگر باشد و شامل موارد زیر است:
- تغییرات در چرخه قاعدگی
- یبوست
- افسردگی
- خشکی و ریزش مو
- خشکی پوست
- خستگی
- حساسیت بیشتر به سرما
- صدای خشن
- درد و تورم مفاصل
- مشکلات حافظه
- ضعف و درد عضلانی
- صورت پف‌آلود
- کندی ضربان قلب
- تورم غده تیروئید (گواتر)
- افزایش وزن غیرقابل توضیح یا دشواری در کاهش وزن
در کودکان و نوجوانان، علائم ممکن است شامل تأخیر در بلوغ، رشد کند، تأخیر در دندان‌های دائمی و کندی رشد ذهنی باشد. نوزادان ممکن است علائمی نداشته باشند یا دچار یبوست، صدای خشن، رشد ضعیف، زردی پوست، تغذیه ضعیف، صورت پف‌آلود، نفخ شکم و تورم زبان شوند.
علل کم‌کاری تیروئید
شایع‌ترین علت کم‌کاری تیروئید، بیماری هاشیموتو است که یک بیماری خودایمنی است و در آن بدن به غده تیروئید حمله می‌کند. سایر علل عبارتند از:
- پرتودرمانی ناحیه گردن برای درمان برخی سرطان‌ها که به سلول‌های تیروئید آسیب می‌زند
- مصرف برخی داروها مانند آمیودارون، اینترفرون آلفا و اینترلوکین-۲
- جراحی تیروئید که ممکن است منجر به کاهش تولید هورمون شود
- کمبود ید در رژیم غذایی که برای تولید هورمون تیروئید ضروری است (هرچند در آمریکا نادر است)
- التهاب تیروئید پس از بارداری (تیروئیدیت پس از زایمان)
- مشکلات مادرزادی تیروئید در نوزادان
- اختلالات غده هیپوفیز که تولید هورمون محرک تیروئید را مختل می‌کند
تشخیص کم‌کاری تیروئید
پزشک با توجه به علائم، آزمایش خون برای اندازه‌گیری سطح هورمون‌های TSH، T4 و گاهی T3 را تجویز می‌کند. همچنین ممکن است آزمایش آنتی‌بادی‌های تیروئید و سونوگرافی تیروئید انجام شود تا التهاب یا تغییرات غیرطبیعی بررسی شود.
درمان کم‌کاری تیروئید
درمان اصلی مصرف روزانه قرص لووتیروکسین است که هورمون تیروئید مصنوعی است. دوز دارو باید توسط پزشک تنظیم شود و آزمایش‌های دوره‌ای برای کنترل سطح هورمون‌ها انجام شود. مصرف دارو باید منظم باشد و قطع یا تغییر دوز بدون مشورت پزشک ممنوع است.
عوارض مصرف بیش از حد دارو شامل افزایش اشتها، بی‌خوابی، تپش قلب و لرزش است. در بیماران مسن یا کسانی که بیماری قلبی دارند، شروع درمان با دوز پایین و افزایش تدریجی توصیه می‌شود.
درمان‌های طبیعی و رژیم غذایی
برخی درمان‌های طبیعی مانند زنجبیل یا کارنیتین ممکن است به کاهش علائم کمک کنند اما نمی‌توانند جایگزین دارو شوند. مکمل‌هایی مانند آهن، ویتامین D، B12 و روی در صورت کمبود تجویز می‌شوند اما مکمل ید معمولاً لازم نیست.
رژیم غذایی متعادل شامل میوه‌ها، سبزیجات، پروتئین‌های کم‌چرب و غلات توصیه می‌شود. مصرف زیاد سویا، جلبک دریایی، گردو، سبزیجات خانواده کلم و فیبر زیاد می‌تواند جذب دارو را کاهش دهد و باید با احتیاط مصرف شود.
عوارض کم‌کاری تیروئید درمان‌نشده
اگر درمان نشود، کم‌کاری تیروئید می‌تواند باعث مشکلاتی مانند اختلال تعادل، گواتر، بیماری‌های قلبی، ناباروری، درد مفاصل، مشکلات حافظه، چاقی، آسیب به اعصاب محیطی و مشکلات رشد در نوزادان شود. در موارد شدید، ممکن است به میکسدما منجر شود که یک وضعیت تهدیدکننده زندگی است.
نکات پایانی
کم‌کاری تیروئید بیماری قابل درمانی است که با مصرف دارو و مراقبت‌های پزشکی می‌توان زندگی طبیعی داشت. در صورت مشاهده علائمی مانند خستگی غیرقابل توضیح، تغییر وزن، مشکلات خواب، ضربان قلب نامنظم یا درد عضلانی، به ویژه اگر باردار هستید یا بالای ۶۰ سال دارید، حتماً به پزشک مراجعه کنید.
تغییرات رژیم غذایی و برخی مکمل‌ها می‌توانند به بهبود علائم کمک کنند اما جایگزین درمان دارویی نیستند. همچنین برخی مواد غذایی و داروهای گیاهی ممکن است با داروهای تیروئید تداخل داشته باشند، بنابراین درباره همه موارد با پزشک خود مشورت کنید.