گواتر به بزرگ شدن غده تیروئید گفته می‌شود که در جلوی گردن، درست زیر سیب آدم قرار دارد. این مشکل ممکن است موقتی باشد و بدون نیاز به درمان بهبود یابد، یا نشانه‌ای از یک بیماری جدی‌تر تیروئیدی باشد که نیازمند مراقبت پزشکی است.
انواع گواتر
گواتر انواع مختلفی دارد که هر کدام علت خاصی دارند:
- گواتر ساده: زمانی رخ می‌دهد که غده تیروئید هورمون کافی تولید نمی‌کند و برای جبران، بزرگ می‌شود.
- گواتر اندمیک: ناشی از کمبود ید در رژیم غذایی است. ید برای تولید هورمون‌های تیروئید ضروری است. این نوع گواتر در کشورهایی که نمک یددار مصرف می‌کنند، مانند آمریکا، کمتر دیده می‌شود.
- گواتر اسپوردیک یا غیرسمی: معمولاً علت مشخصی ندارد و ممکن است توسط برخی داروها یا بیماری‌ها ایجاد شود.
- گواتر چندندولی: زمانی که توده‌هایی به نام ندول در تیروئید رشد می‌کنند.
گواتر “سمی” زمانی است که با پرکاری تیروئید همراه است، یعنی تیروئید بیش از حد هورمون تولید می‌کند. گواتر “غیرسمی” باعث پرکاری یا کم‌کاری تیروئید نمی‌شود.
علائم گواتر
علائم اصلی گواتر شامل تورم در جلوی گردن است که ممکن است به صورت یک توده کوچک یا بزرگ شدن کلی در یک یا هر دو طرف گردن باشد. سایر علائم ممکن است شامل:
- صدای خشن
- احساس تنگی در گلو
- سرگیجه هنگام بالا بردن دست‌ها
- ورم رگ‌های گردن
- سرفه
- مشکل در تنفس یا بلع
اگر گواتر سمی باشد و باعث پرکاری تیروئید شود، ممکن است علائمی مانند تعریق زیاد، اسهال، تهوع، ضربان سریع قلب، لرزش دست، کاهش وزن با وجود افزایش اشتها، فشار خون بالا، احساس گرما، اضطراب و ضعف عضلانی دیده شود.
در کم‌کاری تیروئید ممکن است خشکی پوست، خستگی، افزایش وزن، یبوست، نامنظمی قاعدگی، کندی عملکرد ذهنی و جسمی، افسردگی، ضربان قلب پایین، احساس سرما و بی‌حسی یا سوزن‌سوزن شدن دست‌ها مشاهده شود.
علل و عوامل خطر گواتر
گواتر بیماری واحدی نیست و می‌تواند به سرعت یا به آرامی در طول سال‌ها ایجاد شود. قبل از افزودن ید به نمک در سال ۱۹۲۰، کمبود ید علت اصلی گواتر در آمریکا بود و هنوز در بسیاری از نقاط جهان این‌گونه است. در آمریکا، شایع‌ترین علل گواتر بیماری‌های خودایمنی مانند بیماری گریوز یا هاشیموتو و گواتر چندندولی هستند.
التهاب تیروئید (تیروئیدیت) نیز می‌تواند باعث گواتر شود، که ممکن است پس از عفونت ویروسی یا زایمان رخ دهد.
عوامل خطر شامل سن بالای ۴۰ سال، جنسیت زن، بارداری یا یائسگی، سابقه بیماری خودایمنی، مصرف برخی داروها مانند لیتیوم و آمیودارون، قرار گرفتن در معرض اشعه و زندگی در مناطق با کمبود ید است.
تشخیص گواتر
پزشک معمولاً با معاینه گردن می‌تواند گواتر را تشخیص دهد و برای تعیین علت و تأثیر آن، آزمایش‌های بیشتری درخواست می‌کند که شامل:
- سونوگرافی برای بررسی اندازه تیروئید و وجود ندول‌ها
- آزمایش خون برای اندازه‌گیری هورمون‌های تیروئید و آنتی‌بادی‌ها
- بیوپسی با سوزن نازک برای بررسی احتمال سرطان
- اسکن تیروئید با مواد رادیواکتیو برای مشاهده عملکرد و اندازه تیروئید
- سی‌تی‌اسکن یا ام‌آر‌آی در صورت بزرگ بودن گواتر یا انتشار آن به قفسه سینه
درمان گواتر
اگر گواتر کوچک باشد و سطح هورمون‌های تیروئید نرمال باشد، ممکن است نیازی به درمان نداشته باشد. اما در صورت پرکاری یا کم‌کاری تیروئید، درمان لازم است تا سطح هورمون‌ها به حالت طبیعی بازگردد.
روش‌های درمانی شامل:
- دارو: در کم‌کاری تیروئید، داروی جایگزین هورمون تیروئید تجویز می‌شود که ممکن است باعث کاهش اندازه تیروئید شود. در گواترهای التهابی ممکن است آسپرین یا کورتیکواستروئید داده شود.
- جراحی: اگر گواتر بزرگ باشد، باعث ناراحتی، تولید بیش از حد هورمون یا سرطان شود، ممکن است کل یا بخشی از تیروئید برداشته شود. پس از جراحی معمولاً نیاز به مصرف داروی هورمونی مادام‌العمر است.
- ید رادیواکتیو: به صورت قرص مصرف می‌شود و سلول‌های تیروئید را از بین می‌برد تا اندازه آن کاهش یابد. پس از آن ممکن است نیاز به داروهای هورمونی باشد.
پزشک ممکن است برای اطمینان از عدم رشد گواتر یا ایجاد ندول‌های مشکوک، به صورت دوره‌ای سونوگرافی انجام دهد.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
اگر علائم گواتر همراه با نشانه‌های پرکاری یا کم‌کاری تیروئید دارید، باید به پزشک مراجعه کنید. همچنین اگر گواتر بزرگ است و باعث مشکل در تنفس یا تغییر صدا شده، لازم است فوراً تحت بررسی و درمان قرار گیرد زیرا ممکن است روی رگ‌های گردن، نای، مری یا عصب‌های حنجره فشار وارد کند.