هیسترکتومی عملی جراحی برای برداشتن رحم یا همان زهدان است، جایی که جنین در دوران بارداری رشد می‌کند. در این جراحی معمولاً دهانه رحم (سرویکس) نیز برداشته می‌شود و بسته به علت جراحی، ممکن است تخمدان‌ها و لوله‌های فالوپ نیز حذف شوند.
دلایل انجام هیسترکتومی
این جراحی به دلایل مختلفی انجام می‌شود، از جمله:
- فیبروم‌های رحمی که باعث درد یا خونریزی می‌شوند
- افتادگی رحم که به لغزش رحم به داخل کانال واژن گفته می‌شود
- سرطان رحم، سرویکس یا تخمدان‌ها
- اندومتریوز
- خونریزی غیرطبیعی واژینال
- درد مزمن لگن
- آدنومیوز که با رشد بافت داخل دیواره رحم باعث ضخیم شدن آن می‌شود
- دردهای شدید قاعدگی
- پولیپ‌های رحمی که مکرراً بازمی‌گردند
- هایپرپلازی یا ضخیم شدن بیش از حد پوشش رحم
- جراحی تایید جنسیت
معمولاً هیسترکتومی برای موارد غیرسرطانی پس از ناکامی درمان‌های دیگر انجام می‌شود و دومین جراحی شایع زنان پس از سزارین است. سالانه حدود ۳۰۰ هزار هیسترکتومی در آمریکا انجام می‌شود.
انواع هیسترکتومی
بسته به نیاز، جراح ممکن است کل رحم یا بخشی از آن را بردارد. انواع اصلی عبارتند از:
- هیسترکتومی ساب‌تو تال یا فوق سرویکال: فقط بخش بالایی رحم برداشته می‌شود و سرویکس باقی می‌ماند.
- هیسترکتومی کامل: کل رحم و سرویکس برداشته می‌شود.
- هیسترکتومی رادیکال: کل رحم، بافت‌های اطراف، سرویکس و بخش بالایی واژن برداشته می‌شود که معمولاً فقط در موارد سرطان انجام می‌شود.
برداشتن تخمدان‌ها (اووفورکتومی) و لوله‌های فالوپ (سالپینگکتومی) ممکن است همراه با هیسترکتومی انجام شود که در این صورت جراحی کامل هیسترکتومی با برداشتن تخمدان‌ها و لوله‌ها نامیده می‌شود.
روش‌های جراحی هیسترکتومی
جراحان بر اساس تجربه، علت جراحی و وضعیت سلامت بیمار از روش‌های مختلفی استفاده می‌کنند که بر مدت زمان بهبودی و نوع جای زخم تأثیر دارد. دو روش اصلی عبارتند از:
جراحی باز (آب‌دومینال)
در این روش جراحی باز، برشی ۵ تا ۷ اینچی روی شکم ایجاد می‌شود و رحم از طریق این برش خارج می‌شود. این روش شایع‌ترین نوع هیسترکتومی برای شرایط غیرسرطانی است و معمولاً ۲ تا ۳ روز بستری در بیمارستان نیاز دارد و جای زخم قابل مشاهده باقی می‌ماند.
جراحی کم‌تهاجمی (MIP)
روش‌های کم‌تهاجمی شامل موارد زیر است:
- هیسترکتومی واژینال: رحم از طریق برشی در واژن خارج می‌شود و جای زخم خارجی ندارد.
- هیسترکتومی لاپاروسکوپی: با استفاده از دوربین و ابزارهای جراحی از طریق چند برش کوچک روی شکم انجام می‌شود.
- هیسترکتومی لاپاروسکوپی-واژینال: ترکیبی از لاپاروسکوپی و خارج کردن رحم از طریق واژن.
- هیسترکتومی لاپاروسکوپی رباتیک: مشابه لاپاروسکوپی است اما جراح با کنترل ربات از بیرون بدن عمل می‌کند و دقت بالاتری دارد.
مزایا و معایب روش کم‌تهاجمی در مقایسه با جراحی باز
روش‌های کم‌تهاجمی معمولاً دوره بهبودی کوتاه‌تر (۳-۴ هفته در مقابل ۴-۶ هفته)، درد کمتر، جای زخم کمتر، احتمال عفونت پایین‌تر و هزینه کمتر (به جز روش رباتیک) دارند. همچنین خطر فتق محل برش کمتر است. با این حال، این روش‌ها برای همه مناسب نیستند و عواملی مانند چاقی، اندازه رحم و بافت اسکار قبلی می‌تواند محدودکننده باشد.
خطرات و عوارض هیسترکتومی
اگرچه بیشتر افراد بدون مشکل جدی بهبود می‌یابند، اما این جراحی بزرگ است و خطراتی دارد از جمله:
- بی‌اختیاری ادرار
- افتادگی واژن
- تشکیل فیستول بین واژن و مثانه یا روده
- درد مزمن
- عفونت زخم، لخته خون، خونریزی، واکنش به بیهوشی و آسیب به اندام‌های مجاور
تغییرات پس از جراحی
اگر تخمدان‌ها برداشته شوند، فرد وارد یائسگی می‌شود و قاعدگی متوقف می‌شود. در صورت باقی ماندن تخمدان‌ها، ممکن است یائسگی زودتر اتفاق بیفتد. بارداری پس از برداشتن رحم امکان‌پذیر نیست، اما در موارد نادر اگر لوله‌ها و تخمدان‌ها باقی بمانند، حاملگی خارج از رحم ممکن است رخ دهد که اورژانسی پزشکی است.
پس از جراحی معمولاً توصیه می‌شود به مدت ۶ هفته از رابطه جنسی و بلند کردن اجسام سنگین خودداری شود. خونریزی نقطه‌ای و تحریک محل برش‌ها نیز ممکن است دیده شود.
اگر تخمدان‌ها برداشته شده باشند، علائم یائسگی مانند گرگرفتگی، کاهش میل جنسی، خشکی واژن و مشکلات خواب ممکن است بروز کند که باید با پزشک در میان گذاشته شود.
نتیجه‌گیری
هیسترکتومی جراحی بزرگی است که معمولاً پس از ناکامی سایر درمان‌ها انجام می‌شود. این عمل می‌تواند در درمان سرطان‌های رحم، سرویکس و تخمدان‌ها نجات‌بخش باشد و برای برخی بیماری‌های دیگر مانند فیبروم و اندومتریوز، تسکین علائم جدی را به همراه داشته باشد. انتخاب نوع جراحی و بررسی مزایا و معایب آن باید با مشورت پزشک انجام شود.